Staatsgreep.html |
| | | ca | | | de | | | en | | | es | | | fr | | | it | | | nl | | | no | | | pl | | | pt | | | ru | | | ro | | | fi | | | sv | | | tr | | | vo | | |
| |  |
Een staatsgreep, coup (uit het Frans, kort voor coup d'état) of Putsch is een snelle politieke handeling, waarbij op een niet-reguliere manier een persoon of groep personen zijn macht uitbreidt. Staatsgrepen zijn meestal, maar niet per definitie, gewelddadig of vinden plaats onder dreiging van geweld.
Kenmerkend van een staatsgreep is dat een persoon of groep personen binnen het bestaande bestel zijn uitbreidt. Een buitenlandse invasie is dus nooit een staatsgreep, hoewel het wel voor kan komen dat coupplegers gesteund worden door een buitenlandse mogendheid. Iets dergelijks gebeurde in Guatemala in 1954, toen bij operatie PBSUCCESS een groep dissidente officieren met logistieke en financiële steun van de Verenigde Staten en Honduras president Jacobo Arbenz uit het zadel stootten. Ook wanneer een groep politieke buitenstaanders de macht overneemt, zoals bij een revolutie spreekt men niet van een staatsgreep. Een daad waarbij een zittende heerser zijn macht uitbreidt op een manier die tegen de grondwet of de politieke gebruiken van een land ingaat is dan wel weer een staatsgreep. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht betekent dit dus dat een staatsgreep niet per definitie een regimewissel inhoudt. Voorbeelden van zulke staatsgrepen gepleegd door zittende heersers zijn de ontbinding van het Mexicaanse congres door Victoriano Huerta in oktober 1913, de Machtergreifung waarbij Adolf Hitler in 1933 het democratische systeem in Duitsland uitschakelde en de autocoup van Alberto Fujimori in 1992.
De plegers van een staatsgreep gebruiken zelf de term uiteraard bijna nooit. Zo spraken de militairen van de zonder veel bloedvergieten verlopen 'sergeantencoup' onder leiding van Desi Bouterse op 25 februari 1980 in Suriname aanvankelijk van een 'ingreep', en pas later van een 'revolutie'. De coup in Suriname vond plaats in een sfeer van nationale malaise, politieke machteloosheid en grote ontevredenheid onder de bevolking en ook vooral binnen de lagere rangen van het leger. De sergeanten kregen aanvankelijk dan ook veel steun voor hun 'ingreep' vanuit de bevolking; de internationale politiek stelde zich afwachtend of gematigd-positief op. Pas na enige tijd, toen de coupplegers met steeds meer geweld hun regime in het zadel wilden houden, werd de aard van de staatsgreep duidelijk. Verhullend taalgebruik onder coupplegers is dan ook duidelijk een manier om de per definitie antidemocratische aard van een staatsgreep te verbergen.
Staatsgrepen in Nederland Ook in Nederland werden staatsgrepen gepleegd of gepland.
- De arrestatie van Oldenbarneveldt en zijn medestanders en de machtsovername door Prins Maurits en de gomaristen in 1619.
- Het afzetten van Johan de Witt in 1672. De gebroeders de Witt werden vermoord en de Prins van Oranje nam de macht over.
- De staatsgrepen in de Bataafse Republiek. De interne politieke instabiliteit in de nieuwe eenheidsstaat leidde tot enkele staatsgrepen in 1798, toen revolutionaire bevelhebbers geïrriteerd werden door het trage tempo van de democratische hervormingen. Een staatsgreep in januari 1798 leidde tot de noodzakelijke een- en ondeelbaarheid. De federalisten moesten het daarbij afleggen tegen de door de Franse regering gesteunde unitariërs.
- De staatsgreep van Troelstra was eerder een aangekondigde omwenteling. Troelstra verwachte dat de Nederlandse regering zou aftreden zodra duidelijk werd dat de arbeidersbeweging dat eiste. De regering gaf niet toe en Troelstra zag ervan af om geweld te gebruiken.
- Ten tijde van het kabinet Den Uyl gingen geruchten als zouden militairen en conservatieve krachten een staatsgreep overwegen. Een herenclub, het met als leden onder anderen Mr. Leonardus van Heyningen en Prosper Ego, het "noenmaalgezelschap" werd in 1974 in de Nederlandse pers genoemd als een reactionaire groep die over een staatsgreep zou discussiëren. Deze geruchten konden niet worden bevestigd.
In België is nooit een staatsgreep gepleegd.
De techniek van de staatsgreep
Er zijn tenminste drie "handleidingen" voor het plegen van een staatsgreep gepubliceerd. Alle kenners van de materie benadrukken dat de verbindingen, het beheersen van telefoon, televisie, telex en telegraaf, en het isoleren van de machthebbers essentieel zijn. Coupplegers bezetten dan ook het postkantoor en de telefooncentrale.
Er zijn drie militaire eenheden van belang.
- De lijfwacht of garde van de machthebber(s)
- De troepen van de couppleger
- De troepen die te ver van het machtcentrum gelegerd zijn en daardoor zijn geneutraliseerd.
Het verschil tussen een staatsgreep en een burgeroorlog is dat de troepen buiten de hoofdstad door beide partijen telefonisch zullen worden gepolst om te bepalen hoe sterk de regering en de couplegers staan. De couppleger probeert de machthebber te isoleren en hij zoekt zelf contact met de legereenheden in de provincie. De commandanten van de militaire en para-militaire eenheden in de garnizoenen zullen in eerste instantie niet reageren. Pas wanneer duidelijk is hoe de machtsverhoudingen liggen zullen zij de ene of andere partij hun steun betuigen[1].
Zo kon de Spaanse koning een coup verijdelen door op de televisie te verschijnen.
Omdat de eenheden van het leger onderling niet graag slaags raken wordt een coup grotendeels telefonisch gepleegd. Wanneer het de machthebber duidelijk is dat hij onvoldoende steun heeft zal hij vluchten. Hetzelfde geldt voor de coupplegers[2].
Dat de staatsgreep tegen de Sovjet-president Michaël Gorbatsjov mislukte werd door de Amerikaanse inlichtingendienst opgemaakt uit de onbeantwoorde telefoontjes vanuit het Kremlin, het zenuwcentrum van de staatsgreep, naar militaire commandanten buiten Moskou. Men reageerde niet.
Handleidingen voor een staatsgreep
- Curzio Malaparte, Technique du coup d'État (1re édition française en 1931), Paris, Éd. 10/18, 1964
- Donald J. Goodspeed, Six coups d'État, Paris, Éd. Arthaud, 1963
- Edward Luttwak, Le Coup d'État : manuel pratique, Paris, Éd. Robert Laffont, 1969
- ,Michel Debré en Jean-Louis Debré, Le Pouvoir politique, Seghers, Paris, 1976
